In 1997 riep Henk Becker in een interview met Trouw de dertigers van toen op in actie te komen. Ze moesten op tijd wakker worden wilden ze niet rond 2010 geconfronteerd worden met de ontploffende tijdbom van de vergrijzing. Ze zouden te maken krijgen met dubbele lasten om de kosten van de vergrijzing te betalen.
Twaalf jaar later en een jaar voor het ontploffen van de grijze tijdbom, constateert Becker, inmiddels 76 jaar en nog steeds actief als onderzoeker, dat de dertigers van toen ’de benodigde actie achterwege laten’. „De generaties die na de babyboom zijn geboren zijn zich nog steeds onvoldoende bewust van de komende problemen.”
Als voorbeeld, hij deed er onderzoek naar, noemt hij de ’probleemoudere’, die eraan zit te komen. Becker: „Het Trimbos Instituut waarschuwde onlangs voor toenemend alcoholisme onder senioren, die alleen wonen. Helaas meldde het Trimbos Instituut niet dat vanaf 2010 de babyboomers de grens van 65 jaar overschrijden. De uittocht van de babyboomers duurt 25 jaar, dus tot 2035. Zonder maatschappelijke inspanningen zal het alcoholisme extreem uit de hand lopen.”
Juist babyboomers lopen volgens Becker risico, omdat ze moeilijk maat kunnen houden. „Ze zijn opgegroeid in de jaren zestig. Zelfontplooiing stond centraal. Leren maat houden zit niet in hun gedragspatroon. Vastgesteld is dat 20 procent van de babyboomers hedonistisch ingesteld is. Het zijn genotzoekers en weinig geneigd tot matigheid.”
Daar komt bij dat, volgens recente voorspellingen van het CBS, het aantal alleenwonende ouderen toeneemt. In 2050 zal Nederland 3,6 miljoen eenpersoonshuishoudens tellen. Dat zijn er 1 miljoen meer dan nu. De komende twintig jaar komen er jaarlijks 30.000 tot 40.000 alleenwonenden bij, van wie de meesten 65 jaar of ouder zijn. Dat feit gecombineerd met de berekeningen van het Trimbos Instituut kan betekenen dat ’er een hele grote groep potentiële alcoholisten zit aan te komen’. „De kosten van de zorg zullen toenemen en terechtkomen op het bordje van de generaties die daar achteraan komen. Daar moet wat aan gedaan worden.”
Dat de babyboomers nu de dans ontspringen bij de verhoging van de AOW-leeftijd, verbaast Henk Becker niet. „Het aantal kiesgerechtigden onder de 55-plussers is vrij groot. Als er een oud-jong-verdeling komt, winnen de ouderen, want het aantal seniorenkiezers is altijd groter dan het aantal jongere kiezers. Ouderen blijven altijd hun eigen belangen verdedigen. De politieke partijen hebben er baat bij om deze senioren ter wille te zijn. Er komen verkiezingen aan. Dus is de AOW hot geworden.”
Komen de AOW-maatregelen niet aan de late kant? U en andere wetenschappers waarschuwen toch al twintig jaar voor de kosten van de vergrijzing?
„De verhoging van de AOW-leeftijd komt bijzonder laat, maar nog niet te laat. Al is elk jaar van onvoldoende inspelen op de vergrijzing nadelig voor de komende decennia. De verhoging tot 67 jaar is toe te juichen, maar flexibele AOW is de beste oplossing. Flexibel bijvoorbeeld tussen zestig en zeventig jaar. Wie eerder dan 67 stopt, krijgt minder aanvullend pensioen en minder AOW. Wie doorwerkt, krijgt meer. Wie na zijn zeventigste wil doorwerken, kan onderhandelen voor een contract van telkens twee jaar.”
Zelf is professor Becker het voorbeeld van een stugge doorwerker, want dat doet hij al elf jaar. ’Zijn’ Universiteit Utrecht biedt hoogleraren sinds 2001 de mogelijkheid om na hun 65ste voor twee jaar vervolgcontracten te sluiten. Die zijn er in verschillende varianten. Zo is Becker drie jaar lang ’emeriti-contactpersoon’ geweest, en richtte hij een bv op, van waaruit zijn onderzoeken en publicaties worden bekostigd. Hij werkt gemiddeld twintig uur per week.
De meeste wetenschappers willen wel doorwerken na hun 65ste, zegt Becker. En dat moet eigenlijk ook wel, vindt hij, want „Nederland is voor zijn economie sterk afhankelijk van de kennisindustrie”. Hij wijst er fijntjes op dat in de Verenigde Staten leeftijdsontslag verboden is, want in strijd met de mensenrechten. „In een land dat schreeuwt om kenniswerkers, is het ontslaan van 65-plus hoogleraren en andere kenniswerkers te gek voor woorden. Nederland moet kenniswerkers die senior worden juist stimuleren om voltijds of deeltijds door te werken.”
Maar is de AOW-discussie niet een schijndiscussie, als nog maar een kwart van de 60-plussers werkt?
„Er werken inderdaad te weinig 60-plussers. Een deel kan eerder stoppen vanwege een eigen vermogen. Mensen bij de politie, brandweer of Defensie kunnen er op hun 55ste uit. De rest zit in de WIA (voorheen WAO) of is werkloos. Alle 60-plussers die niet meer werken, zullen dit financieel moeten gaan merken, 50-plussers die moeilijk een baan kunnen vinden, moeten beter bemiddeld worden. En veertigers moeten intensief aan scholing doen.”
Wat volgens Becker ook zou helpen bij een algemene acceptatie van een hogere AOW-leeftijd, is een maatschappelijk debat over oudere werknemers en de vergrijzing, want dat is er eigenlijk nooit gevoerd. „Ik heb in 1997 al gepleit voor een goed voorbereid debat over de financiering van de oudedagsvoorziening, via de televisie. Er zijn voorbeelden van tv-debatten elders, onder andere in Duitsland. Die hadden een positieve invloed, want ze brachten verheldering en werkten mee aan voorstellen voor oplossingen. Het is nog niet te laat.”
Zelf is hij sinds zijn pensionering, door middel van onderzoek en publicaties, op zoek naar manieren om de kosten van de vergrijzing eerlijk te verdelen tussen ouderen en jongeren. „We hebben zoveel verborgen reserves waarmee we problemen kunnen oplossen”, constateert Becker.
Het dreigende lerarentekort bijvoorbeeld is volgens hem voor een deel op te vangen via de razendsnelle ontwikkelingen in de ict-sector. Becker ziet, ook uit eigen ondervinding, tal van mogelijkheden, zoals e-learning, onderwijs op afstand via video conference. Het heeft zich bewezen, omdat het goedkoper is dan regulier onderwijs en in kwaliteit daar niet voor onder doet.
Wat de ict betreft heeft de jeugd, de twintigers van nu, de toekomst. Becker noemt hen de Einsteingeneratie. „Ze zijn clever, ze hebben op ict-gebied een voorsprong op alle voorgaande generaties. Maar na hen komt een generatie die nog beter is.” Dat is een natuurlijke, cyclische beweging. Becker: „Een mensenleven wordt bepaald door wat er tussen het tiende en dertigste levensjaar gebeurt, De top ligt rond het twintigste levensjaar, de menselijke intelligentie en het menselijk geheugen functioneren dan beter dan in welke levensfase ook.”
Het betekent ook, legt Becker uit, dat bepaalde belangrijke gebeurtenissen in de samenleving effect hebben op mensen in hun formatieve jaren: ze beklijven. Hun levensloop vertoont overeenkomsten, en dat maakt ze tot een generatie. Zo is de vooroorlogse generatie getekend door de crisis- en oorlogsjaren. Zij is altijd spaarzaam gebleven. Of neem de dertigers van nu, in Beckers termen de ’pragmatische generatie’. „Dat is een generatie die wil presteren. Ze hebben snelle relaties en scheiden snel. Ze hebben moeite met de combinatie werk/gezin. Ze hebben altijd stress en ze komen bij op het werk.”
Ziet Becker deze, of een andere generatie nog in opstand komen tegen de AOW-plannen van dit kabinet? „Het huidige voorstel is verdedigbaar. Ook al is het duidelijk primair gericht op de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen volgend jaar en later de verkiezingen voor de Tweede Kamer. Er kan wel een generatieconflict ontstaan. Dat kan gebeuren als één of meer partijen met radicale denkbeelden – bijvoorbeeld vasthouden aan een hoge AOW met 65 jaar – een sterke verkiezingswinst behalen.”
Een kleine voorbode van zo’n scheuring tussen oud en jong zou de oproep kunnen zijn die de voorzitters van de politieke jongerenorganisaties vorige week in Trouw deden. Zij stelden dat ook de babyboomers moeten bijdragen aan de solidariteit. Becker: „Als de huidige twintigers doorkrijgen dat de verdeling van de lasten niet zo eerlijk is, dan vinden zij hun weg wel.”
