Zweden : 'Werken tot 75 jaar'

De Zweedse premier Fredrik Reinfeldt roept in een interview met de krant Dagens Nyheter zijn landgenoten op om tot hun 75ste te werken, desnoods door hun loopbaan een andere wending te geven. Hij pleit ervoor dat de werkgevers tweede carrières bevorderen.

Vervolg

Opinie : Waarom kan dit niet in België? (Peter Logghe, Vlaams Belang)

In verschillende media konden wij eind vorig jaar enkele verhelderende bijdragen lezen over het Zweeds pensioenmodel. Iedere Zweed (en Zweedse, vanzelfsprekend) krijgt er elk jaar een oranje envelop, waarop een overzicht van de bijdragen die hij al betaald heeft voor zijn pensioen.

“Als Zweed weet je heel precies wat je bijdraagt en de financiële consequenties wanneer je beslist vroeger te stoppen met werken”, aldus een verslag in onder andere De Morgen (21.12.2011). In Zweden bestaat er een flexibele pensioenleeftijd tussen 61 en 67 jaar, maar je kan er ook opteren om deeltijds te werken (systemen van 25, 50 of 75% werken) waardoor je verder pensioenrechten opbouwt.

Hoe anders toch in België nietwaar? Hier liggen niet alleen de pensioenen – ondanks forse bijdragen van werknemers en werkgevers – een heel stuk onder het Europese gemiddelde, maar daarenboven ontvangt u, evenmin als ikzelf trouwens, omzeggens nooit automatisch berichten over de ‘stand van zaken’ betreffende uw pensioen.

Vervolg 

Waalse prof wil ‘notionele pensioenrekening’

Devolder, die al langer rond de materie onderzoekswerk verricht, lanceerde zijn voorstel vorig weekend tijdens een debat op het visiecongres van de sp.a.

Het systeem houdt een virtuele spaarrekening in waarop de pensioenbijdragen worden ingeschreven en fictief worden gekapitaliseerd tijdens iemands hele carrière. Wanneer iemand met pensioen gaat wordt dat virtuele spaartegoed omgezet in een lijfrente met een rentevoet die rekening houdt met de pensioenleeftijd en de levensverwachting op dat moment.

Meer

Belgen wantrouwen pensioen - Zweeds pensioen ideaal voor België

De Belgen vertrouwen hun pensioenssysteem niet. Daarom sparen ze zo veel. Het Zweedse pensioensysteem zou hier veel kunnen helpen.
Het Zweeds pensioensysteem, gekoppeld aan een automatisch systeem om de begrotingsdiscipline te handhaven, ziet denktank Itinera als twee middelen om de Belgen het vertrouwen te hergeven in hun pensioenstelsel en om dit stelsel van de ondergang te redden.

De Belgische gepensioneerden hebben bijna de laagste pensioenen in Europa. Velen compenseren dat door een groot vermogen op te bouwen (huis inbegrepen): gemiddeld (!) 250.000 euro, zegt Itinera. Belgische, Zwitserse, Franse en Italiaanse gepensioneerden hebben het meest vermogen bijeengespaard.

‘Van de Belgen en de Italianen is bewezen dat ze dit doen omdat hun pensioen onzeker is’, zegt econoom Ivan Van de Cloot (Itinera). Wie niet kon sparen, zit dan wel diep de problemen.

De komende decennia zullen een half miljoen minder mensen werken en anderhalf miljoen meer mensen op pensioen zijn. De politiek in België is daar nauwelijks mee bezig. Als bijna enig land in Europa heeft België daaraan nog bijna niets gedaan.

‘Nu wordt plots gezegd door ministers en zo, dat drie jaar langer werken volstaat. Eigenlijk is acht jaar – tot 68 – nog niet voldoende’, zegt Itinera. Wil men hetzelfde (laag) pensioen blijven betalen, moet de belasting op de lonen omhoog met de helft (van 23 naar 36 procent), of moeten de pensioenen nog eens met 40 procent dalen.’

Het Generatiepact dat alles moest oplossen, heeft amper 17.000 mensen aangezet wat langer te werken, berekende Itinera.

Wat te doen?

Het eerste wat de politiek moet leren, is begrotingsdiscipline. De oprichting van het Zilverfonds in 2002 heeft dat niet bewerkstelligd. Een wet die de te halen begrotingsoverschotten vastlegt voor jàren, is een beter middel en laat de politiek toe verder op automatische piloot te vliegen.

Daarnaast kan het Zweeds systeem van de ‘collectieve notionele pensioenrekening’ heil brengen. Dat werd in Zweden ook ingevoerd los van de politiek, met een akkoord onder de sociale partners, werkgevers en vakbonden.

Elke pensioenbijdrage die afgehouden wordt van het loon, komt op een rekening, wordt omgezet in virtueel kapitaal waarna makkelijk te berekenen is hoeveel pensioen iemand al heeft opgebouwd, en hoe sterk het pensioen beïnvloed wordt door een jaar korter of langer werken of door een onderbreking van de loopbaan. Bij de pensionering wordt dit omgezet in een jaarlijkse uitkering die ook rekening houdt met de evolutie van de verwachte levensduur.

Het systeem ontmoedigt volgens Itinera op een eerlijke wijze het vroegtijdig pensioen. ‘Wie vroeger stopt met werken, heeft minder kapitaal opgebouwd en moet de uitbetaling ervan spreiden over meer resterende levensjaren’, zeggen Jean Hindriks en Ivan Van De Cloot van Itinera.

Volgens hen geeft zo’n open systeem de burger vertrouwen. De hoogte van het pensioen wordt dan ook rechtstreeks bepaald door de duur van de loopbaan en de betaalde bijdragen. Bij ons is dat veel onduidelijker.

De Itinera-onderzoekers stelden geen witboek en ook geen groenboek over de pensioenen op- minister Daerden sprak daarover - maar een ‘roodboek’ waarin ze nog tien andere voorstellen formuleren.

Langer werken moet duidelijker beloond worden. Haast alle landen hebben een systeem met een bonus voor wie na de pensioenleeftijd doorwerkt en een malus voor wie vóór die leeftijd met pensioen gaat. Bij ons heeft men een bonussysteem voor wie niet vervroegd of maar een beetje te vroeg op pensioen vertrekt.

Zo’n bonus/malus zou 6,7 procent per jaar vervroeging of verlating moeten bedragen. Bij ons is dat amper 2 procent; dat heeft maar weinig effect.

Itinera hamert ook op de gelijke fiscale behandeling van pensioenen en salarissen. Wie 2.000 euro pensioen heeft per maand, betaalt door allerlei aftrekken minder belastingen dan wie 2.000 euro loon verdient.

Die aftopping van de hogere pensioenen kan dan gebruikt worden voor de verhoging van de laagste pensioenen, luidt het. Haast alle partijen verdedigen die verhoging, maar haast geen partij zegt er bij hoe dat te financieren.

De lonen moeten ook minder gekoppeld worden aan de anciënniteit. Landen als Frankrijk, Italië en België waar die koppeling zeer sterk is, hebben de laagste werkzaamheidsgraad bij ouderen.

Dat wie na de pensioenleeftijd wil doorwerken, niet moet gestraft maar beloond worden, vinden de onderzoekers ‘nogal wiedes’. Maar België doet nog altijd het tegenovergestelde.

Deeltijds pensioen en deeltijds werken, moet volgens hen ook kunnen.

Itinera denkt ook aan een beperking van de ‘gelijkgestelde periodes’, periodes waarin niet gewerkt wordt maar die toch meetellen als ‘gewerkte jaren’ voor het pensioen. De brugpensioenperiode is daar onder meer bij.

Meer werken, is het algemeen devies van Itinera. ‘Belgen werken het minst uren per jaar en hebben de kortste loopbanen. Daarmee hou je geen pensioenstelsel overeind’, luidt het. Werk moet dan wel ‘werkbaarder’ worden voor ouderen, zeggen ze.

Opinie CD&V : Waarom Zweden langer werken

Het Scandinavische voorbeeld maakt tegenwoordig bij een aantal partijen opgang als model voor het koningshuis. Jammer dat ze het daartoe beperken want zeker in het pensioendebat zou het zeer inspirerend kunnen werken.

Met een senaatsdelegatie hebben wij vorige maand ter plekke kunnen vaststellen dat Zweden echt beduidend langer werken dan Belgen. Liefst 76% van de mannen en 69% van de vrouwen in de groep 55- tot 65-jarigen is er nog aan de slag.

Dergelijke arbeidsvreugde vinden we niet in België. In dezelfde doelgroep werkt bij ons slechts een schamele 43% van de mannen en 26% van de vrouwen. De verklaring: een gezinsvriendelijke loopbaan zorgt ervoor dat meer mannen én vrouwen aan de slag blijven én het ook langer uithouden op de arbeidsmarkt. Hierdoor zorgen ze voor meer inkomsten voor de sociale zekerheid en de pensioenkassen. En dat maakt dat gezinsvriendelijke maatregelen én de pensioenen betaalbaar blijven en dus een ruim draagvlak hebben bij vakbonden en werkgevers. En is het niet dat waar men ook in België naar op zoek is?

CD&V: Waarom Zweden langer werken

Het Scandinavische voorbeeld maakt tegenwoordig bij een aantal partijen opgang als model voor het koningshuis. Jammer dat ze het daartoe beperken want zeker in het pensioendebat zou het zeer inspirerend kunnen werken.

Met een senaatsdelegatie hebben wij vorige maand ter plekke kunnen vaststellen dat Zweden echt beduidend langer werken dan Belgen. Liefst 76% van de mannen en 69% van de vrouwen in de groep 55- tot 65-jarigen is er nog aan de slag.

Dergelijke arbeidsvreugde vinden we niet in België. In dezelfde doelgroep werkt bij ons slechts een schamele 43% van de mannen en 26% van de vrouwen. De verklaring: een gezinsvriendelijke loopbaan zorgt ervoor dat meer mannen én vrouwen aan de slag blijven én het ook langer uithouden op de arbeidsmarkt. Hierdoor zorgen ze voor meer inkomsten voor de sociale zekerheid en de pensioenkassen. En dat maakt dat gezinsvriendelijke maatregelen én de pensioenen betaalbaar blijven en dus een ruim draagvlak hebben bij vakbonden en werkgevers. En is het niet dat waar men ook in België naar op zoek is?

Ademruimte voor ouders…

In Zweden heeft men dan ook gezorgd voor voldoende ademruimte tijdens de loopbaan. Al sinds de jaren ’70 - bij de massale instap van vrouwen op de arbeidsmarkt - werkt men er aan een model dat de combinatie van werk en zorg voor de kinderen mogelijk maakt, zowel voor mannen als voor vrouwen.

Het ouderschapsverlof bedraagt er 480 dagen, te verdelen over beide partners zoals men dat zelf wil. Maar elke partner moet minstens 60 dagen daarvan opnemen voor het kind 8 jaar is. Gedurende 390 dagen behouden mama of papa 80% van het loon. Vaak is dat zelfs 90%, indien afgesproken in de CA0. Het gevolg: Zweedse ouders blijven om beurten thuis tijdens het eerste levensjaar van hun kind.

Sinds 1974 zet de Zweedse overheid bekende sporters met een kind op hun gespierde armen in om vaders te stimuleren om verlof op te nemen. Zou het niet schitterend zijn als hier hetzelfde zou gebeuren? In Zweden heeft het zijn vruchten alleszins afgeworpen. En men wil er nog verder gaan. Daarom werd begin dit jaar een fiscale genderbonus ingevoerd zodat mannen en vrouwen hun ouderschapsverlof gelijker verdelen. En daar stopt het niet bij. Iedere werknemer kan het ouderschapsverlof flexibel opnemen tijdens de werkweek en het aantal werkuren met 25% verminderen en terug vermeerderen tot het kind 8 jaar is. Dit maakt dat een indrukwekkende 81% van de Zweedse vrouwen op de arbeidsmarkt blijft.

Toch één kanttekening: in Zweden heeft men tijdens het eerste levensjaar wel geen andere keuze dan thuis te blijven voor de kinderen, want gesubsidieerde en dus betaalbare kinderopvang voor kinderen onder één jaar is er niet. Daarna zijn er dan publieke kinderopvangvoorzieningen voor iedereen aan maximum 120 euro per maand, afhankelijk van het inkomen van de ouders.

... en voor ouderen

Zweden hebben een flexibel pensioensysteem. Elke Zweed kan tussen zijn 61ste en 67ste op pensioen. Uiteraard zal men op zijn 61ste een kleiner pensioentje ontvangen dan wanneer men tot zijn 67ste werkt. Zweden kunnen ook kiezen om bv. op hun 62ste hun pensioen deeltijds op te nemen en deeltijds te blijven werken. Gemiddeld genomen werkt men in Zweden tot 63 jaar, terwijl dat in België amper 58 is. De belastingverlaging van 22% voor het tewerkstellen van oudere werknemers en het “last in first out principe” verklaren mee waarom Zweden zolang bij hun werkgever blijven. Men is over het algemeen geneigd om deeltijds pensioen op te nemen vanaf 61 met uitkeringen uit de tweede pijler (het aanvullend pensioen) en slechts vanaf 65 het wettelijk pensioen te cashen. En zelfs na die leeftijd kan een Zweed blijven bijverdienen. Daarmee bouwt hij ook nog eens extra pensioenrechten op. Het principe is even eenvoudig als duidelijk: je haalt uit het systeem wat je erin stak. Niet meer, maar ook niet minder.

Gezinspensioenen bestaan in Zweden niet, want men bouwt individueel rechten op. Uiteraard kan de Zweed rekenen op gelijkgestelde periodes voor zorg en het ouderschapsverlof en of men nu werkt of niet, ouders met kinderen bouwen tussen 0 en 4 jaar pensioenrechten op. Dit is een pensioenbonus die ervoor zorgt dat ook vrouwen een redelijk pensioen hebben, zij het nog steeds lager dan hun mannelijke collega's.

En de betaalbaarheid, horen wij u denken. Ook daar hebben de Zweden aan gedacht. De bijdragen gebeuren aan 18,5% van het loon, het pensioenbedrag is gekoppeld aan een inkomensindex en er is een ruime uitbouw van de tweede pijler, nl. het aanvullend pensioen. Dit alles is betaalbaar juist omdat meer mensen werken.

En ook op het gebied van informatie kunnen wij van het Zweeds model leren. Zweden weten op elk moment precies hoeveel pensioen ze hebben opgebouwd. Daarvoor zorgt een grote jaarlijkse oranje enveloppe die elkeen ontvangt van zodra men is afgestudeerd. Voor de impact van loopbaankeuzes op hun loon en hun pensioen kunnen de Zweden al chattend of per SMS terecht bij het ministerie van sociale zekerheid.

Voor ons is het duidelijk: het Zweeds model, met de maatregelen om gezin en werk te combineren, zorgt er niet alleen voor dat meer mensen aan het werk zijn, maar houdt ze ook langer aan de slag. Dit zorgt er niet alleen voor dat de vergrijzing betaalbaar is, maar dat ook het armoedecijfer lager ligt en er meer gelijkheid is tussen mannen en vrouwen (bijna evenveel vrouwen als mannen op de arbeidsmarkt en een kleinere loonkloof). Mensen langer aan het werk houden hoeft niet gepaard te gaan met dwangmaatregelen of een grote hap uit de sociale zekerheid. Het gaat vooral om een totaalconcept, een uitgebalanceerde visie op de levensloop van mensen en een mentaliteitswijziging. Misschien moeten we voor het witboek van de pensioenen de mosterd in Stockholm halen?

Els Van Hoof en Nahima Lanjri
CD&V-senatoren

Reactie Open VLD: "Pensioensmodel Zweden kan nuttig zijn voor België"

Het Zweedse pensioensysteem bevat een aantal elementen die nuttig kunnen zijn bij het hertekenen van het Belgisch stelsel. Dat zegt Nele Lijnen (Open Vld), voorzitster van de werkgroep Vergrijzing in de Senaat die deze week een studiereis naar Zweden ondernam. Ze denkt daarbij aan de verantwoordelijkheid van de burger, de flexibiliteit van het systeem en de mogelijkheid van een deeltijds pensioen.

Het Zweedse systeem bestaat uit drie pijlers: het wettelijk pensioen (80% van de uitgaven), het aanvullend pensioen (ten laste van de werkgever, goed voor 17%) en het vrijwillig privaat pensioensparen (individueel, 3% van de pensioenuitgaven).

Centraal in het systeem is de verantwoordelijkheid van de werknemer, die zelf bepaalt of hij langer wil werken of een lager pensioen krijgt. De pensioenleeftijd kan daarbij variëren van 61 tot 67 jaar. Daarnaast kan men ook deeltijds op pensioen gaan waarbij men 25, 50 of 75% deeltijds blijft werken en verder bijdragen betaalt en pensioenrechten opbouwt.

Aanpasbaar
De hoogte van het wettelijk pensioen is gerelateerd aan de algemene levensverwachting, en is aanpasbaar aan de economische situatie en de demografische verhouding tussen de actieve bevolking en de gepensioneerden.

Nele Lijnen wijst er ook op dat elke werknemer in Zweden vanaf de start van zijn loopbaan jaarlijks een overzicht krijgt van zijn opgebouwde pensioenrechten. In België kan men pas op zijn 55ste een prognose krijgen. Pensioenen worden in Zweden ook berekend op basis van de betaalde pensioenpremies binnen de drie pijlers en niet op basis van het loon van de laatste vijf of tien jaar.

Open Vld ziet Zweden als voorbeeld van een geslaagde pensioenhervorming

Het Zweedse pensioenmodel kan een leidraad zijn voor de hervorming van het Belgische pensioensysteem. Dat stelt Nele Lijnen (Open Vld), de voorzitster van de werkgroep Vergrijzing in de Senaat die volgende week een bezoek brengt aan het Scandinavische land.

Lijnen pleit zelf voor een weldoordachte hervorming met aandacht voor de huidige gepensioneerden, de werkenden en de generatie jongeren die nog aan de slag moet gaan.

De hervorming van het Belgische pensioenmodel kan volgens Nele Lijnen geen "copy paste" zijn van het Zweedse model, maar hun uitgangspunten en sleutelbegrippen kunnen volgens haar essentieel zijn in een nieuw pensioenplan voor België.

Het Zweedse pensioenmodel bestaat uit drie pijlers. De eerste pijler, het wettelijk pensioen (staat) heeft een loongerelateerd en een premiegebaseerd deel. De eerste pijler beslaat 80% van de pensioenuitgaven. De tweede pijler bestaat uit het aanvullend pensioen (werkgever) en omvat 17% van de uitgaven. De derde pijler is het vrijwillige privaat pensioensparen, goed voor zo'n 3% van de pensioenuitgaven (individueel). De drie pijlers worden onafhankelijk van elkaar berekend en vormen samen het totale pensioen.

Het Zweedse pensioenstelsel schenkt ook aandacht aan flexibiliteit en vrijheid van het individu. Zo varieert de pensioenleeftijd tussen 61 en 67 jaar. Daarnaast is er ook nog de mogelijkheid om deeltijdse pensionering te combineren met deeltijds werken (25, 50 of 75%). De overheidsdienst voor pensioenen heeft een éénloketfunctie voor alle pensioentypes. Ze administreert de "individuele pensioenportefeuilles" van alle burgers en informeert jaarlijks over het te verwachten pensioen.

Zweden was pionier pensioenhervorming -'De echte politieke test komt bij een recessie'

Al in de vroege jaren negentig begon Zweden te sleutelen aan een pensioenstelsel dat automatisch mee-evolueert met de demografische en economische ontwikkeling. Tot nu toe werkte dat prima. 'Maar de echte politieke test komt als we geconfronteerd worden met een recessie', zegt Ole Settergren, de topman van het Zweedse pensioenstelsel.

Settergren was een van de drie buitenlandse sprekers gisteren op het RVP-colloquium. Zij waren uitgenodigd om uit te leggen hoe het pensioenstelsel in hun land hervormd werd om de gevolgen van de vergrijzing op te vangen. In Zweden begon dat proces al in het begin van de jaren negentig, zegt de directeur van het pensioendepartement van het Zweedse sociale verzekeringsagentschap.

Hoe komt het dat jullie zo vroeg de koe bij de horens hebben gevat?

Ole Settergren: 'Onze administratie publiceerde al heel vroeg cijfers waaruit bleek dat de langetermijnvooruitzichten slecht waren. Daardoor zijn we waarschijnlijk iets sneller dan andere landen wakkergeschud.'

Opvallend is dat jullie enkel de eerste pijler onder handen hebben genomen. Veel andere landen zetten vooral in op de uitbouw van een aanvullende tweede en derde pijler.

Settergren: 'De tweede pijler wint ook bij ons aan belang, zeker voor de hogere en middeninkomens. Maar dat is een zaak voor de sociale partners. Als overheid concentreren wij ons enkel op de eerste pijler.'

De grootste innovatie was dat jullie schokdempers hebben ingebouwd waardoor het systeem zich automatisch moet aanpassen aan demografische of economische verschuivingen.

Settergren: 'Dat klopt. Het belangrijkste is dat het ontvangen pensioenbedrag bij ons automatisch aangepast wordt aan de levensverwachting. Dat draagt voor ongeveer 50 procent bij tot de stabiliteit van het stelsel. Daarnaast hebben we een strikte koppeling tussen bijdragen en uitkeringen. Geen rechten zonder bijdragen, geen bijdragen zonder rechten. Verder is er een koppeling aan de inkomensevolutie en ten slotte nog een controlesysteem. Dat maakt het mogelijk de indexering aan te passen bij plotse schokken. Maar voorlopig hebben we dat nog niet moeten toepassen. Met dank aan de voorspoedige economische conjunctuur, natuurlijk. Daardoor liggen de pensioenuitkeringen nu zelfs hoger dan in het oude systeem.'

Maar zal het systeem ook nog functioneren bij een economische terugval?

Settergren: 'De echte politieke test komt inderdaad bij een recessie. Puur technisch zal het systeem perfect werken. Dat hebben de simulaties al uitgewezen. Maar zal er nog voldoende draagvlak zijn bij de bevolking als die merkt dat de pensioenbedragen waarop ze mag rekenen plots lager worden dan verwacht? Ons consensusdenken laat hopen van wel. Maar zeker weten we het niet.'

De eenvoud van jullie systeem is wel aantrekkelijk.

Settergren: 'Het was niet zo eenvoudig om het uit te werken. Dat heeft bijna acht jaar gekost. Maar nu het er is, is het inderdaad vrij simpel.'

Is het Zweedse model exporteerbaar?

Settergren: 'Het idee om de levensverwachting bij pensionering in te bouwen in je pensioensysteem kan zeker elders bruikbaar zijn. Maar complete kopieën werken zelden. Italië heeft geprobeerd iets gelijkaardigs op poten te zetten. Maar ze zijn halverwege blijven steken. Daardoor heeft hun systeem nogal wat losse eindjes.'