Op dinsdag 13 oktober vond in Leuven het colloquium “Toereikende pensioenen vandaag, implicaties voor het beleid van morgen” plaats. Op deze bijeenkomst werden de resultaten voorgesteld van het onderzoek dat Prof. Bergman, samen met zijn team van het centrum voor sociologisch onderzoek, voerde naar de toereikendheid van de pensioenen voor gepensioneerde huishoudens.
Het onderzoek
Tijdens het eerste deel van de avond presenteerden Prof. Bergman (rechts) en zijn medewerksters de resultaten van hun onderzoek. De medewerksters waren duidelijk zeer vertrouwd met de materie en overliepen de vele grafieken en tabellen aan een sneltempo, met als gevolg dat iedereen wel mee was met de kern van de zaak, maar dat de details soms wat minder duidelijk waren. Interessant aan de studie was dat voor het eerst niet enkel de situatie per individu, maar ook per koppel in kaart werd gebracht, wat zoals zal blijken, een stevig verschil uitmaakt. Om na te gaan of de pensioenen toereikend zijn, werd uitgegaan van de twee traditionele functies van de sociale zekerheid: minimumbescherming en levensstandaardbehoud.
1. Minimumbescherming
* Wie heeft nood aan minimumbescherming?
Uit het onderzoek bleek dat vooral gepensioneerden met een inkomensgarantie voor ouderen (IGO) en sommige vrouwelijke gepensioneerden onvoldoende beschermd worden. Terwijl 72% van de vrouwen met een partner onder de armoedegrens blijft als enkel rekening wordt gehouden met hun eigen pensioen, daalt dit tot 31% als wordt rekening gehouden met het inkomen van de partner.
De alleenstaande vrouwen zijn eveneens afhankelijk van hun (overleden) partner: bij de vrouwen die enkel recht hebben op een rustpensioen op basis van hun eigen loopbaan, zit 49 % onder de armoedegrens, terwijl dit slechts 27% is bij de vrouwen die een overlevingspensioen krijgen op basis van de rechten van hun overleden man.
Het mannelijke kostwinnersmodel staat in ons pensioenstelsel dus nog stevig overeind. Om uit de armoede te blijven zijn gepensioneerde vrouwen erg afhankelijk van hun partner, zelfs als die overleden is.
* Biedt de eerste pensioenpijler voldoende bescherming?
De eerste pensioenpijler is loopbaangekoppeld en dit geeft grote verschillen tussen mannen en vrouwen, aangezien het vooral de vrouwen zijn die een onvolledige loopbaan hebben omdat ze de opvoeding van de kinderen en het werk in het huishouden op zich nemen.
2. Behoud van de levensstandaard
* Wie heeft nood aan levensstandaardbehoud?
Vanzelfsprekend zal iedere gepensioneerde graag een zo groot mogelijk percentage van zijn laatste nettoloon willen krijgen om te kunnen genieten van een onbezorgde oude dag. Daarom werden de tweedepijlerpensioenen in het leven geroepen als een aanvulling op het eerstepijlerpensioen dat vaak tekort schiet om te voorzien in deze functie.
* Hoe wordt voorzien in levensstandaardbehoud: de tweede pensioenpijler
De tweede pensioenpijler wordt georganiseerd op ondernemings- of op sectorniveau. Uit de studie blijkt dat op ondernemingsniveau slechts 60 % van het totaal aantal werknemers in de privésector een pensioen uit de tweede pijler aan het opbouwen is. Andere vaststellingen zijn dat de deelname aan de tweede pijler zich pas voordoet vanaf het ogenblik dat een bepaald niveau van eerste pijlerpensioen bereikt wordt en dat er een grote groep gepensioneerden is die slechts een zeer laag tweedepijlerpensioen uitgekeerd krijgt in fictieve rente.
3. Panelgesprek
Tijdens het debat werd er teruggekomen op het onderzoek, maar de materie werd door moderator Guy Tegenbos vakkundig opengetrokken, zodat ook nog enkele andere interessante denkpistes over pensioenen naar boven kwamen. Samenstelling panel:
Bruno Tobback (Federaal parlementslid SP.a)
Miet Smet (Voorzitster Okra)
Johan Janssen (Administrateur-generaal Pdos)
Frank Blankers (Delta Lloyd-Life)
Hieronder worden enkele stellingen weergegeven waarop door de verschillende panelleden werd gereageerd.
Samenleven is een goede remedie tegen armoede
- Moderator: Dankzij dubbele inkomsten/uitkeringen en schaalvoordelen blijkt samenleven een goede remedie tegen armoede. Kunnen kangoeroewoningen kunnen een oplossing bieden? Wat met de alternatieve samenlevingsvormen voor ouderen?
- Miet Smet: Er wordt te weinig werk gemaakt van woningen voor ouderen. Wij bouwen appartementen en huizen voor iedereen, terwijl er nood is aan een aangepast woningbeleid voor ouderen.
- Bruno Tobback: Er zijn ontelbare gevallen van gepensioneerden die alleen leven, in het veel te grote ouderlijk huis met 5 slaapkamers en 2 badkamers. Er is een mentaliteitswijziging nodig om ouderen ertoe te bewegen anders te gaan wonen zodat ze met de opbrengst van de verkoop van hun huis uit de armoede kunnen stappen of hun levensstandaard kunnen verhogen.
- Frank Blankers: Veertigers haken af wanneer ze gevraagd worden om te investeren in woningen voor senioren. Mensen worden niet graag geconfronteerd met hun oude dag.
Arbeidsmarktparticipatie zorgt voor betere pensioenen voor vrouwen en kan voor gepensioneerden een aanvulling beteken op hun ontoereikende pensioen
- Miet Smet: Deelname aan de arbeidsmarkt is cruciaal, zowel tijdens de loopbaan, omdat je dan je pensioen opbouwt, als tijdens het pensioen, om de levensstandaard omhoog te trekken. Waarom niet met dienstencheques voor ouderen?
- Bruno Tobback: Er moet rekening mee gehouden worden dat niet elke gepensioneerde nog in staat is om nog te werken tijdens zijn pensioen. Vaak zijn het de hoger opgeleiden, die al een goed pensioen hebben, die nog een beroepsactiviteit kunnen combineren met hun pensioen. Dit zorgt voor nog meer ongelijkheid!
De ambtenarenpensioenen kosten te veel en zijn té hoog
- Moderator: Johan Janssen (midden) kan ook wel “de man zonder armen” worden genoemd. Uit de studie blijkt immers dat bijna geen gepensioneerde ambtenaren onder de armoedegrens leven en dat de hoogste pensioenen eveneens in deze categorie te vinden zijn.
- Prof. Bergman: De pensioenen moeten qua opbouw en qua hoogte evolueren richting de ambtenaren pensioenen. Bij de ambtenaren is de herverdeling van de welvaart veel beter dan bij de werknemerspensioenen waar een correctie wordt toegepast d.m.v. de tweede en de derde pijler.
- Moderator: Dit kost zeer veel omdat de bijdragen voor de ambtenarenpensioenen ongeveer dubbel zo hoog liggen als deze voor de werknemerspensioenen.
- Miet Smet: Twee werknemers die samenleven, beschikken, zeker met aanvulling van de tweede en derde pijler, over een pensioen dat ongeveer even groot is als dat van een ambtenaar.
- Vanuit de zaal werd de opmerking gemaakt dat de ambtenarenpensioenen veel kosten omdat overheidspersoneel soms eerst contractueel tewerkgesteld wordt (lagere bijdragen voor het pensioen) en vlak voor pensioenleeftijd vast benoemd wordt (wat een hoger ambtenarenpensioen tot gevolg heeft).
De harmonisering van de pensioenstelsels zal zorgen voor een betere verdeling van de welvaart
- Deze opmerking werd vanuit de zaal geformuleerd.
- Johan Janssen: Dit is op zich een terechte opmerking, maar men moet er rekening mee houden dat het pensioen een weerspiegeling is van de loopbaan. Om de pensioenen te harmoniseren, dienen dus eerst de verschillende statuten te worden geharmoniseerd.
De derde pensioenpijler is geen pensioenbeleid, maar een spaarbeleid
- Prof. Bergman: Vaak wordt het pensioen dat werd opgebouwd in de derde pensioenpijler uitgekeerd in kapitaal en dient het niet als een aanvulling op het maandelijks pensioen, maar om de laatste auto mee te kopen, of om aan de kinderen te schenken. Het geld dat de derde pijler de staat kost (naar schatting 678 miljoen euro op jaarbasis) zou voor een groot deel kunnen gebruikt worden om behoevende gepensioneerden een inkomen te garanderen dat minstens even hoog is als de armoedegrens.
- Frank Blankers: De derde pensioenpijler blijft nodig als een aanvulling op de eerste en tweee pijler. Sommigen gepensioneerden (waaronder 40 % van de werknemers uit de privésector) hebben geen toegang tot de tweede pijler, voor hen is de derde pijler nodig.
Tijdens het eerste deel van de avond presenteerden Prof. Bergman (rechts) en zijn medewerksters de resultaten van hun onderzoek. De medewerksters waren duidelijk zeer vertrouwd met de materie en overliepen de vele grafieken en tabellen aan een sneltempo, met als gevolg dat iedereen wel mee was met de kern van de zaak, maar dat de details soms wat minder duidelijk waren. Interessant aan de studie was dat voor het eerst niet enkel de situatie per individu, maar ook per koppel in kaart werd gebracht, wat zoals zal blijken, een stevig verschil uitmaakt. Om na te gaan of de pensioenen toereikend zijn, werd uitgegaan van de twee traditionele functies van de sociale zekerheid: minimumbescherming en levensstandaardbehoud.
