Europese regeringsleiders hebben dit weekend in allerijl een enorm reddingspakket uitgewerkt van circa 500 miljard euro om de schuldencrisis te beteugelen die Europa in zijn greep heeft. Zullen deze noodmaatregelen de huidige crisis een halt toeroepen? Of is dit pakket niet meer dan een doekje voor het bloeden?
Volgens Theo Kocken, CEO van Cardano, heeft de instabiliteit van het economische system in de westerse wereld een niveau bereikt dat nog nooit eerder is vertoond en kan dit leiden tot een wereldwijde ineenstorting – een ‘meltdown’ die ernstiger is dan de voorgaande crises.
IPN: Wat is er deze keer zo anders, in vergelijking met eerdere crises?
TK: In de afgelopen vier decennia heeft de westerse wereld in de private sector een enorme schuldenlast opgebouwd. De recente crisis heeft deze schuldenberg niet afgebouwd, maar verplaatst naar de publieke sector. Doordat regeringen optraden als ‘lender of last resort’ – geldschieter in laatste instantie – werd dit gezien als oplossing voor de kredietcrisis. De zeepbel werd zelfs opnieuw opgepompt door het lage rentebeleid van centrale banken, waardoor problemen uit het zicht verdwenen en er een ongegronde euforie ontstond.
Vandaag de dag is de publieke schuldenlast in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en veel Europese landen een gigantisch probleem, net zo groot als het probleem van schulden op de balans van banken twee jaar geleden. Maar deze keer is er geen ‘lender of last resort’ om bij aan te kloppen, want die ‘geldschieters in laatste instantie’ zijn nu zelf in de problemen gekomen.
In Europa staat de politieke solidariteit op het punt te verdwijnen. Het reddingsfonds dat zondag onder enorme druk is aangenomen, is weer een pakket noodzakelijke maar niet duurzame maatregelen om totale ineenstorting te voorkomen. Nu kun je wachten op de volgende paniekgolf. Als landen hun schulden verzaken, kan dit niet op een duurzame wijze door andere landen worden opgevangen. Bovendien zullen de markten in vrije val raken door verlagingen van de kredietwaardigheid van toonaangevende landen zoals het VK of de VS, waardoor financiële instellingen hard geraakt worden. Dat zorgt voor een vreemde situatie, omdat deze instellingen juist werden gedwongen de ‘veilige haven’ van staatsobligaties op te zoeken.
IPN: u beschrijft een sneeuwbaleffect waarbij de banken moesten worden gered door landen, vervolgens Griekenland moet worden gered door Europa, en voor we het weten moet Mars de planeet Aarde komen redden. Aangezien er van Mars waarschijnlijk niet veel te verwachten valt, hoe denkt u dat deze lawine van reddingsacties dan tot staan kan worden gebracht?
TK: We kunnen niet eindeloos doorgaan met keer op keer de zeepbel opnieuw lucht in te pompen. Centrale banken moeten af van het economisch paradigma dat vermogensbestanddelen sneller kunnen groeien dan het prijsniveau van de reële economie, en toch in equilibrium kunnen zijn.
Het is wat dat betreft wonderlijk dat het terugveren van de aandelenmarkten vorig jaar werd gevierd als een herstel. Het enige wat er gebeurde was dat problemen werden toegedekt en dat de juiste responsmaatregelen erdoor werden vertraagd. Het stabiliseren van de economie vereist pijnlijke maatregelen, inclusief een einde aan het kunstmatig laag houden van de rente en een werkelijk opschonen van de balans van financiële instellingen – en vooral van regeringen. Het kost tijd om van de crisis te herstellen, en je komt er niet met het verbergen van problemen door assets te inflateren.
IPN: Hoe ziet u de mogelijke rol van China, in het bijzonder als de VS door de huidige crisisgolf worden geraakt, en dit terwijl China geldt als de grootste geldschieter van Amerika?
TK: Volgens velen wordt China gegijzeld door Amerika (‘Chimerica’). Maar zelfs die relatie is aan het veranderen en wordt kwetsbaar. China zal niet eindeloos de ‘lender of last resort’ blijven voor de Verenigde Staten. Het is misschien moeilijk voorstelbaar dat aan deze relatie een einde komt - er zijn in de economie wel meer dingen moeilijk voorstelbaar, die daarom worden genegeerd. Maar als die relatie daadwerkelijk uiteen valt, zal dat de economische chaos nog vergroten. En zo’n wijziging in het Chinese beleid wordt steeds waarschijnlijker.
De instabiliteit in het system heeft een piek bereikt, het aangekondigde economische herstel bevindt zich op dun ijs en de gevolgen van de volgende instorting van de markt zouden wel eens ernstiger kunnen zijn dan alle crises die we de afgelopen eeuw hebben meegemaakt.
IPN: Waar zouden pensioenfondsbesturen, gegeven deze situatie, op moeten focussen?
TK: Natuurlijk kunnen tekenen van economisch herstel bemoedigend zijn, in termen van “niet zo slechts als vorig jaar,” en de hoop voeden dat het stelsel zich uiteindelijk zal herstellen. Maar de gigantische instabiliteit die we momenteel zien, gecombineerd met het feit dat er geen sturingsmechanisme meer over is in de wereldeconomie om een nieuwe tuimeling van de markten op te vangen, zou reden moeten zijn voor institutionele beleggers om strategische voorzorgsmaatregelen te nemen.
De uitdaging voor bestuursleden is om inzicht te krijgen in de consequenties van extreme nadelige marktbewegingen. Stress tests zijn essentieel om zicht te krijgen op de risico’s. Snelle en krachtige maatregelen om onherstelbare schade voor belanghebbenden te voorkomen, vormen de volgende stap. Onder deze omstandigheden zijn risicovolle nieuwe rendementzoekende strategieën minder belangrijk.
IPN: Wat voor strategische voorzorgsmaatregelen hebt u in gedachten, gezien de mogelijkheid van een wereldwijde ‘meltdown’, en gezien het feit dat staatsobligaties niet langer zonder meer een veilige haven zijn? En als er kans is op zo’n meltdown, wat voor ‘snelle en krachtige maatregelen’ kunnen er dan nog worden genomen om onherstelbare schade te voorkomen?
TK: Hoe meer de problemen effect hebben op nationale overheden en hoe meer de mogelijkheid van een ‘last resort’ verdwijnt, hoe specifieker de maatregelen moeten zijn.
Sommige staatsobligaties, zoals die uitgegeven door Duitsland en Nederland, zijn nog steeds veilig en zullen steeds lagere yields opleveren vergeleken met de rest van de wereld in een crisis. Derivatencontracten met degelijk onderpand zullen bescherming bieden aan liquide assetcategorieën zoals aandelen. Maar let wel, voorzorgsmaatregelen werken alleen als ze van te voren worden genomen. Als de crisis in een nieuw stadium terecht komt, verdwijnt de liquiditeit in alle markten voor onbepaalde tijd.
