Toen de Duitse staatsman Otto von Bismarck het eerste staatspensioenfonds oprichtte in 1889, kon hij niet bevroeden dat er in de twintigste eeuw zoveel om te doen zou zijn in een groot deel van de westerse landen. Gaandeweg zou het pensioen, en meer bepaald de pensioengerechtigde leeftijd, een belangrijke rol spelen in loononderhandelingen tussen de staat en de vakbonden.
Ondertussen is het pensioen een verworvenheid. De huidige Belgische pensioensbenadering faalt, zo liet Peter Heyman weten. De gedelegeerd bestuurder van het Voka, het Vlaams netwerk van ondernemingen, steunt zich daarvoor op het eindrapport Pensioenen, de weg vooruit van de Voka-werkgroep pensioenen. 'Voka wil brugpensioen afschaffen' en 'Een derde pensioen niet zelf verdiend' waren alarmerende koppen vorige week in deze krant. Een hele reeks knelpunten werd opgesomd in het rapport, en het gaat daarbij niet alleen om de financiële gevolgen van de toenemende vergrijzing. Misbruik van het pensioensysteem bijvoorbeeld is het Voka een doorn in het oog.
In Willem Elsschots roman Pensioen uit 1937 wordt het hoofdpersonage Frans Laarmans geconfronteerd met een schoonmoeder die het pensioensysteem aardig naar haar hand zet. Behalve Fine, de echtgenote van Laarmans, heeft de vrouw nog een dochter en drie zonen, maar ze bekommert zich enkel om zoon Willem. Ze legt zich volledig toe op de zorg voor deze soldaat-zeeman die tijdens de Eerste Wereldoorlog krijgsgevangene wordt. Om zijn leven in het Duitse kamp Soltau draaglijker te maken, stuurt ze hem geregeld pakjes met kleding en levensmiddelen. Al gauw krijgt de jongeman van zijn medekampgenoten de bijnaam Pakje. Voor zijn vertrek naar het front heeft Willem nog een kind verwekt, Alfred, maar hij heeft verzuimd zijn zoontje te erkennen.
Dan krijgt de familie te horen dat Willem op 30 oktober - 'drie weken voor 't sluiten van den vrede' - gestorven is aan een kwaadaardige griep. Al snel komt moeder te weten dat er een wet gestemd is 'ten gunste van de oud-strijders. Een stevig statuut waardoor het militiegeld veranderd werd in een pensioen.'
De oude moeder maakt handig gebruik van Alfreds onwetendheid over zijn afkomst: met instemming van de familie, verenigd in de 'Groote Raad', zorgt zij ervoor dat het maandelijks pensioenbedrag van 200 frank aan haar wordt overgemaakt. Dat geld stelt haar in staat om te genieten van haar oude dag, samen met haar man. Het is een vreemd huwelijk. De sluwe, vileine en hebzuchtige moeder is getrouwd met een oprechte, eerlijke en hardwerkende man. Laarmans schoonvader blijft aan de slag tot voorbij zijn tachtigste. Eenmaal met pensioen thuis, verveelt hij zich. De slokdarmkanker die hem uiteindelijk velt, is een verlossing voor de radeloze man.
Elsschots Pensioen laat ons zien hoe de problemen van de jaren dertig vandaag nog steeds actueel zijn. Hoe bepaalde regels misbruik uitlokken. Of hoe een leeftijdgrens voor de ene een zegen is en voor de andere een vloek. Het zijn de deugden en gebreken van de mens die bepalen hoe hij aankijkt tegen het pensioen. Dat laat zich moeilijk vatten in kwantificeerbare indicatoren. Kortom, de motor achter alle cijfertjes in het Voka-rapport blijft buiten beeld.
Voor Peter Heyman en co nog deze raad van Laarmans: 'Hoe meer er naar vader en moeder vloeit hoe meer er zal zijn als het plechtig uur der verdeling zal slaan [...] een veiligere belegging is niet denkbaar'.
Wat boeken ons vertellen over de wereld van vandaag.
