Nu Amerikanen hun pensioenspaarpot zien wegsmelten als gevolg van de oplopende beursverliezen, rijst de vraag of het land niet te ver is gegaan in het afschuiven van de pensioenrisico's op werknemers. Een derde van de bevolking overweegt zijn pensionering uit te stellen als gevolg van de financiële crisis.'De pensioenveiligheid van Amerikaanse families is mogelijk een van de grootste slachtoffers van de financiële crisis', zei de Democratische afgevaardigde George Miller eerder deze maand tijdens een hoorzitting in het Congres. Peter Orszag, de topambtenaar van het budgetkantoor van het Congres, had net voordien een ontnuchterend cijfer op tafel gegooid: de voorbije 15 maanden zagen Amerikanen minstens 2.000 miljard dollar van hun pensioenspaarpot in rook opgaan als gevolg van de kelderende beurs. Dat verlies is sinds de hoorzitting alleen maar toegenomen.
De ravage die de beurs aanricht in de pensioenspaarplannen van Amerikanen, zorgt voor enorme ongerustheid. Veel Amerikaanse werknemers zijn in grote mate zelf verantwoordelijk voor het opbouwen van een pensioenspaarpot, vaak via beleggingen in aandelen of fondsen. Vooral werknemers die één of enkele jaren van hun pensioen verwijderd zijn, kijken vol afgrijzen toe hoe hun appeltje voor de dorst verschrompelt.
Sommigen zien zich gedwongen langer dan gepland te werken uit vrees dat hun spaarpot onvoldoende groot is om zorgeloos van de oude dag te genieten. Volgens een peiling van AARP - een Amerikaanse organisatie voor senioren - overweegt een derde van de werknemers zijn pensioen uit te stellen als gevolg van de financiële en de vastgoedcrisis.
De crisis doet opnieuw fundamentele vragen rijzen over het Amerikaanse pensioenstelsel. De voorbije twee decennia zijn de door de overheid en werkgevers gegarandeerde pensioenen steeds meer vervangen door privépensioenspaarrekeningen van werknemers. Grote bedrijven en financiële instellingen lobbyden daarvoor met succes bij politici. De zwakke vakbonden in de VS konden weinig weerstand bieden tegen die evolutie.
401(k)-rekeningen
Vooral de 401(k)-rekeningen hebben enorm aan belang gewonnen. De overheid promootte die formule agressief via belastingverminderingen voor de spaarders. Bovendien keurde het Congres vorig jaar een wet goed waardoor werkgevers hun personeel gemakkelijker kunnen overhevelen naar een 401(k) ter vervanging van het eigen bedrijfspensioenfonds. Sommige bedrijven gebruiken het faillissement om zich te verlossen van hun pensioenverplichtingen. De overheid neemt in dat geval de pensioenlast over, maar dat gaat doorgaans gepaard met een forse inkrimping van het beloofde pensioenbedrag.
Het gevolg is dat werknemers in groeiende mate de risico's en de lasten dragen van hun pensioen. Ze moeten zelf instaan voor het beheer ervan, terwijl velen weinig verstand hebben van beleggen. Soms investeren ze te veel in één aandeel, doorgaans dat van hun eigen bedrijf. In tegenstelling tot traditionele pensioenfondsen die werknemers een vaste uitkering garanderen (defined benefit), is de oogst van hun 401(k) afhankelijk van het beleggingsresultaat (defined contribution). Dat resultaat slinkt nog door de hoge kosten die fondsbeheerders aanrekenen.
3.000 miljard dollar
De ommekeer is opmerkelijk. In 1980 genoot 60 procent van de Amerikaanse werknemers nog van een vast pensioen. In 2004 was dat geslonken tot amper 11 procent, zo leren cijfers van het Center for Retirement Research. Vandaag hebben zes op de tien Amerikanen een 401(k)-rekening, goed voor een totale spaarpot van 3.000 miljard dollar.
Maar dat bedrag is volgens specialisten onvoldoende. Amerikanen sparen niet genoeg voor hun pensioen. Een vijfde van de werknemers in de privésector ouder dan 45 stortte het voorbije jaar geen vers geld op zijn 401(k)-rekening. Ze gebruikten het geld voor dringende uitgaven of de afbetaling van kredietkaartschulden. De economische malaise doet Amerikanen ook geld uit hun 401(k) opvragen voordat ze op pensioen gaan.
mislukt experiment
Teresa Ghilarducci, een econome aan de New School in New York en als pensioenspecialist opgeroepen tijdens de hoorzitting in het Congres, noemt de groei van de 401(k)'s een 'mislukt experiment'. 'Het gegarandeerde pensioen is afgebrokkeld. 20 jaar geleden kreeg de Amerikaanse middenklasse nog 70 procent van haar pensioen van de overheid of de werkgever. Nu is dat slechts 40 procent. De recente beursschokken kunnen mensen doen inzien dat ze opnieuw meer gegarandeerde inkomens nodig hebben.'
Volgens Ghilarducci zal er deze keer mogelijk iets veranderen. Het is niet de eerste keer dat beurscapriolen aan de pensioenen knagen. Maar nu is het anders. 'In de periode 2000-2002 had je ook een beursdaling door het uiteenspatten van de internetzeepbel en de aanslagen van 11 september, maar de daling was toen niet zo scherp als nu. Bovendien volgt deze schok vrij kort op de vorige. Ik heb dan ook nog nooit zoveel kritiek gehoord op 401(k)'s, zelfs van politici van beide partijen. Zij horen voor het eerst klachten van hun kiezers.' De hoorzitting maakt duidelijk dat sommige politici willen sleutelen aan het pensioensysteem, al is nog niet duidelijk waar ze naartoe willen.
