De fundamenten van onze sociale zekerheid en dus ook van ons pensioenstelsel dateren van net na de Tweede Wereldoorlog. Maar de samenleving is de voorbije decennia ingrijpend veranderd: we leven veel langer – wat uiteraard een geluk is -, we studeren langer en beginnen dus later te werken, maar we gaan ook vroeger met pensioen. Een Belg werkt gemiddeld 37 jaar, terwijl dat voor een volledig pensioen 45 jaar zou moeten zijn. Bovendien worden er minder kinderen geboren en dat cijfer blijft dalen. Kortom: we moeten met steeds minder de pensioenen betalen voor een grotere groep. Vandaag betalen 2,5 actieven het pensioen van 1 gepensioneerde. Tegen 2050 zullen er nog maar 1,45 actieven zijn om het pensioen van deze gepensioneerde te betalen. Daarom gingen de laatste jaren stemmen op om met name het pensioenstelsel grondig te hervormen, om een betaalbaar pensioen voor iedereen te kunnen garanderen. Getuige hiervan de Nationale Pensioenconferentie, waarin sociale partners en regering een antwoord trachten te vinden op de huidige uitdagingen. Een mirakeloplossing bestaat hiervoor niet. Een aantal uitwegen komen niet in aanmerking, juist omwille van het behoud van de sociale bescherming. Zo is het verlagen van de pensioenen geen optie, aangezien onze wettelijke pensioenen al tot de laagste van Europa behoren, met een hoog armoederisico bij de Belgische gepensioneerden tot gevolg. Meer lasten op arbeid is ook niet de goede weg. Als we voldoende en kwaliteitsvolle arbeidsplaatsen willen creëren, moeten we de concurrentiepositie van onze bedrijven in de wereldeconomie vrijwaren. En het aanleggen van een spaarpot met begrotingsoverschotten zoals het Zilverfonds werd door de opeenvolgende paarse regeringen tenslotte niet waargemaakt.
Dan blijft er nog maar één optie over: zorgen dat er meer mensen aan de slag gaan en blijven. Voor diverse groepen zoals oudere werknemers, vrouwen, laaggeschoolden en allochtonen is dit te weinig het geval. We willen echter niet meegaan in de stelling dat alles opgelost zijn als de mentaliteit van de mensen maar wijzigt en mensen langer werken. Langer werken is immers enkel en alleen haalbaar als het deel uitmaakt van een totaalconcept, een uitgebalanceerde visie op de levensloop van mensen. Mensen moeten kúnnen werken tot aan hun pensioen.
Meer en langer werken kan draaglijk gemaakt worden door het voorzien van voldoende sociale rechten. We denken hier bijvoorbeeld aan mogelijkheden om arbeid te combineren met de periode van de zorg voor kinderen. Laat mij ter illustratie even een zijsprong maken naar het Zweedse systeem, waar mensen gemiddeld pas op 63 jaar met pensioen gaan. Belgen verlaten de arbeidsmarkt daarentegen rond de 60 jaar.
Zweden beschikken over zo’n 16 maanden ouderschapsverlof per koppel per kind, naar wens te verdelen tussen beide ouders. Tijdens een groot deel hiervan ontvangen ze minstens 80% van hun loon. Via een fiscale bonus worden vaders gestimuleerd om het verlof ook op te nemen. In België hebben ouders daarentegen per kind slechts recht op drie maanden ouderschapsverlof, met een uitkering van 650 euro netto per maand voor een voltijdse onderbreking.
Het Zweedse model toont aan dat we geen repressieve maatregelen hoeven te nemen om de pensioenen betaalbaar te houden. Meer sociale rechten zullen daarentegen wel leiden tot de houdbaarheid van ons sociaal systeem. Op die manier creëren we een modern socialezekerheidsmodel waarin de goede balans tussen voldoende werken, zorg voor het gezin en zelfontplooiing centraal staat.
