Met deze provocerende titel heb ik meteen de aandacht.Het moge duidelijk zijn: meer mensen leven langer, en blijven gelukkig daarbij ook langer gezond. Bovendien bereikt de grote naoorlogse babyboom-generatie (geboren in de jaren ’50 en ’60) de volgende decennia de pensioenleeftijd. Meer mensen die recht hebben op pensioen en die langer van hun pensioen kunnen blijven genieten: dat is sociale vooruitgang. Op één voorwaarde: dat we als samenleving die vergrijzing voorbereiden. Want vandaag wordt naar de groeiende groep ouderen vooral gekeken als een probleem. Een probleem tussen generaties waar jongeren het gevoel van hebben een te zware financiële en maatschappelijke last te moeten dragen voor een steeds verder groeiende groep die al te vaak als ‘nutteloos’ wordt voorgesteld, want niet langer economisch actief. Vandaar ook de wat provocerende titel, waarvoor ik meteen verschoning vraag.
Laat het duidelijk zijn: de vergrijzing gaat over veel meer dan betaalbaarheid. Het gaat over bejaarden die hun plaats in de samenleving opeisen die steeds actiever worden, die niet langer enkel ‘kinderoppas en toffe opa’ willen spelen maar echt willen meetellen. Het is belangrijk dat we ouderen die maximale levenskwaliteit en maximale zekerheid voor hun ‘oude’ dag geven. Dat we het niet langer na de pensioenleeftijd uit rangeren, of ‘psychisch’ euthanaseren op 65 zo u wil. Dit dwingt ons om na te denken over maatregelen om de vergrijzing vandaag en de volgende decennia beter op te vangen en om onze samenleving aan te passen aan deze verandering. Er zijn wat dat betreft drie grote uitdagingen. De eerste is de levenskwaliteit van mensen ook in hun tweede levenshelft vergroten. Onze samenleving moet kunnen garanderen dat wie oud wordt, zo lang mogelijk van zijn of haar oude dag kan genieten. In de twee plaats moeten we mensen zekerheid geven voor hun oude dag. Dat betekent de verdere uitbouw van zorg, pensioenen en solidariteit in een vergrijzende samenleving, met een duurzame en meer rechtvaardige financiering ervan. Ten slotte is er de sociaal-culturele uitdaging: voldoende betrokkenheid van ouderen bij de samenleving en van de samenleving bij ouderen. Dat vereist een wederzijdse responsabilisering. Om er voor te zorgen dat ‘oud’ niet ‘out’ is, moeten we de groeiende opdeling tegengaan tussen economisch actieven die de samenleving domineren, en de groeiende groep economisch zogenaamd niet-actieven. Makkelijk gezegd, maar hoe doe je dat? Want vergrijzing houdt tegelijk ook ontgroening in, en dus minder mensen die de vergrijzing financieel kunnen opvangen als werkenden, en dus al snel een generatieconflict…
Het is tijd dat we kiezen voor een positief en nieuw sociaal contract, een stelsel dat mensen verzekert, solidariteit vorm geeft, een instrument is voor de emancipatie van burgers en bijdraagt aan de noodzakelijke sociale cohesie zonder generaties tegen elkaar op te zetten. Eigenlijk heeft ons land nood aan een pensioenpact, in de traditie van sociaal overleg. Dat debat moeten we voeren zonder taboes, maar ook zonder sociale afbraak. Verschillende rapporten wijzen op een afbrokkeling van de sociale bescherming in België. Sommigen lijken zich hierbij neer te leggen. Maar met 1 op 7 Belgen die arm is, en bijna één op vier gepensioneerden, met sommige pensioenuitkeringen onder de armoedegrens, is het overduidelijk dat het keren van deze trend een belangrijke beleidsuitdaging moet blijven.
De hoogte van de wettelijke pensioenen is een ander probleem. Door gebrek aan welvaartsvastheid erodeerde het stelsel. De regering stimuleerde een verschuiving naar de aanvullende pensioenen, de facto een sluipende privatisering. Met alle gevolgen van dien: door de recente financiële crisis zijn vele mensen vandaag grote sommen kwijtgeraakt op die pensioenbeleggingen. De recente inhaalbeweging voor de laagste pensioenen is nog onvoldoende om diegenen die geen derde pensioenpijler konden opbouwen of deze kwijtraakten, uit de armoede te houden. Bovendien moeten we ook oog hebben voor de groeiende kloof tussen het laatste loon en de beperkte hoogte van gemiddelde en hogere pensioenen. Een verdere inhaalbeweging voor de hele wettelijke pijler is nodig, zeker voor de laagste pensioenen, maar niet evident in tijden van vergrijzing en crisis. Dat vraagt keuzes.
Zestig jaar na het sociaal pact moeten we de financieringsbasis van de sociale zekerheid opnieuw in evenwicht durven brengen door inkomens uit vermogen – die de afgelopen 60 jaar sterk zijn gestegen – in rekening te brengen. Ook zij zullen een grotere bijdrage moeten leveren. Een Pensioenpact kan niet anders dan ook een debat zijn over solidariteit en rechtvaardigheid, zowel voor de hoogte van pensioenen als voor de financiering.
De kloof tussen wettelijk en werkelijk pensioen is vandaag nog groot. De meeste mensen stoppen met werken voor hun 60ste. Dat verander je niet door de pensioenleeftijd op te trekken naar 67 of verder. We moeten ervoor zorgen dat ouderen vandaag nog een plaats op de arbeidsmarkt hebben, dat hun rijke ervaring nog gewaardeerd en ingezet in plaats van weggesaneerd wordt, dat we een arbeidsklimaat krijgen dat positief kijkt naar vergrijzing . Ouderen die nog willen werken , moeten hier ook de kans toe krijgen, zonder zich gedwongen te voelen aan het werk te blijven. We mogen tot slot het debat over de vergrijzing niet beperken tot de pensioenen, hoe belangrijk ook. Voor wie géén eigen woning heeft, vreten de sterk gestegen huurprijzen een steeds groter deel van het pensioen op. Een gezonde senior heeft andere noden dan een zieke. Een allochtone bejaarde stelt andere zorgvragen dan ons systeem totnogtoe kenden. Dat zijn allemaal uitdagingen waar we onze samenleving op moeten voorbereiden, op een open en positieve manier. Voor ecologisten is het met de uitdaging van de vergrijzing zoals met de uitdaging van de klimaatopwarming: we moeten vandaag op lange termijn denken, maar nu al de nodige maatregelen nemen, om de toekomst te vrijwaren.
Ik wil namelijk graag een gezonde senior worden die nog mag bijdragen aan de samenleving, zonder als een maatschappelijke last te worden gezien, die op 65 wordt afgeschreven en dus uit de gemeenschap wordt geschreven, ofwel psychisch wordt ge-euthanaseerd.
Meyrem Almaci
Fractieleidster Groen! in het federaal parlement
