De eurozone mist de eenheid en de vastberadenheid om indruk te maken op de markten', schrijft TIMOTHY GARTON ASH. Hij sprak met verschillende financiële ‘tovenaars' in de City en kwam bepaald niet blijmoedig terug.
In de voorbije weken heb ik met traders, strategen en analisten van de Londense obligatiemarkten gepraat, een wereld die mij volslagen onbekend was. Het eerste dat mij opviel was een Tovenaar van Oz-effect. Trek het gordijn weg en achter die reusachtige gedaante met haar bulderende, geheimzinnige stem, zit een mannetje op knoppen te drukken en aan hendels te trekken. In dit geval niet één maar duizenden mannetjes (en enkele vrouwen). En de meeste lijken nog banger dan de rest van ons. Dat komt voor een stuk omdat ze betaald worden om nerveus te zijn, maar ook omdat zij de gevaren kennen. Ze weten bovendien dat ze zelf deel uitmaken van het gevaar. Want de financiële markten zijn een klassiek voorbeeld van wat in de sociale wetenschappen ‘collectieve actie' heet. Duizenden individuele traders nemen beslissingen die elk op zich rationeel zijn — althans op korte termijn — maar collectief irrationeel.
Skiërs
Een typisch kenmerk van de financiële markten is dat de betrokkenen tegelijkertijd toeschouwers en spelers zijn. George Soros noemt dat verschijnsel ‘reflexiviteit', een begrip dat hij al een half mensenleven lang aan de wereld probeert uit te leggen. Kort samengevat: trends in de echte wereld versterken een vooroordeel in de geest van de spelers op de markt, terwijl dat vooroordeel op zijn beurt de echte trends versterkt. Met andere woorden, ‘de markten weerspiegelen de feiten slecht omdat zij voor een stuk zelf de feiten creëren'.
Een analist gaf me een mooie metafoor mee: de obligatiemarkten zijn nu als skiërs die bedreigd worden door een lawine. Een enkele regering die haar verplichtingen niet nakomt, kan een hele kettingreactie uitlokken, versneld door de ineenstorting van banken die te veel schuld van die regering hebben gekocht. Kortom, een lawine. Met dit verschil: op de hellingen van Chamonix kunnen wel duizend skiërs zenuwachtig naar de bergen turen, maar zal hun angst geen enkele invloed hebben op de waarschijnlijkheid van een lawine. Op de beurzen lokt de angst van de skiërs de lawine uit.
Lawinegevaar heb je natuurlijk alleen als er hoog in de bergen wankele sneeuwmassa's liggen. Hoewel de oververhitte, te zwaar speculerende financiële markten hebben bijgedragen tot de opeenhoping van sneeuw, zijn zij niet de grote schuldigen. De regeringen, de ondernemingen en niet het minst u en ik — in onze dubbelrol als consumenten en kiezers — zijn de grootste sneeuwscheppers. De meeste ontwikkelde en vooral veel Europese landen worstelen met twee grote problemen: schuld en demografie.
Babyboomers
In de afgelopen vijftig jaar hebben de regeringen, de bedrijven en het publiek een verpletterende schuldenlast opgebouwd. De financiële crisis en de redding van de banken hebben de schuld van de privésector naar de overheid verlegd. Tegelijkertijd gaan de babyboomers in drommen met pensioen en neemt de vergrijzing toe. Ofwel zullen we op grote schaal jonge immigranten moeten aantrekken en integreren, ofwel zullen we allemaal langer moeten werken — terwijl onze welvaartstaat drastisch zal moeten afslanken.
De financiële markten zijn niet de eerste verantwoordelijken voor die twee uitdagingen, schuld en demografie, maar toch zijn ze meer dan ‘boodschappers'. Alle tovenaars met wie ik sprak, wezen op grote problemen met de werking van de markten. Tot voor kort dacht iedereen dat staatsobligaties min of meer risicovrij waren. In de eurozone hadden de markten een totaal verkeerd beeld van het risico van bijvoorbeeld Griekenland. Griekenland betaalde zijn schuld dan wel iets duurder dan Duitsland, maar lang niet zoveel als had gemoeten.
En dan is er het probleem van het chronische en toenemende kortetermijndenken. Fondsbeheerders meten hun prestaties nu op drie of ten hoogste zes maanden en baseren hun waardering op de beurskoersen van de dag. Als er dus een bubbel ontstaat, moet je als fondsbeheerder wel meedoen, ook al weet je dat hij zal barsten. Ga je niet mee, dan zal je pessimisme misschien op iets langere termijn bevestigd worden, maar ben je intussen wel je baan kwijt, want de beleggers zullen hun geld elders onderbrengen.
G20
Dat versterkt dan weer het reflexiviteitseffect van Soros. Of je nu naar de overheidsschuld kijkt, het risicobeheer of de economische groei zelf (die voor een stuk afhankelijk is van de stemming bij de rijken, op haar beurt een weerspiegeling van de huidige waarde van hun vermogen), overal merk je hetzelfde patroon van zichzelf versterkende opwaartse of neerwaartse spiralen. De instabiliteit is ingebouwd.
Maar niet alleen de obligatiemarkten hebben een probleem met ‘collectieve actie'. De staten zitten in hetzelfde schuitje. Mijn gesprekken hebben mij geleerd dat de markten pas echt onder de indruk zijn van krachtige, eenduidige, grootschalige maatregelen — van een macht die zij zelf niet bezitten. Het optreden van de Amerikaanse regering in de financiële crisis en het beleid van China zijn daar voorbeelden van. De respons van de eurozone is dat niet. De eurozone mist de eenheid en de vastberadenheid om indruk te maken op de markten. En als de toch vrij hechte eurozone niet kan overtuigen, hoe moet de G20, een losse, onsamenhangende constellatie van twintig staten, dat dan doen?
Ik hoop het beste voor de top van de G20 van dit weekend. Ik hoop het tegen beter weten in. Maar als ik u was, zou ik me voorbereiden op nog meer ellende — en opletten voor een nieuwe lawine.
TIMOTHY GARTON ASHWie? Professor Europese studies aan de Universiteit van Oxford en Guardian-columnist. Wat? De financiële markten staan bloot aan het gevaar van de ‘collectieve actie'. Waarom? Traders nemen individueel rationele beslissingen, die samen irrationeel zijn.
